Ngày 25 tháng 8, bảy bộ ngành, trong đó có Bộ Công Thương và Thông tin, đã chính thức ban hành "Kế hoạch công tác phát triển ổn định ngành công nghiệp sắt thép" (sau đây gọi tắt là "Kế hoạch"), một lần nữa nhấn mạnh ngành công nghiệp sắt thép là ngành công nghiệp cơ bản và trụ cột của nền kinh tế quốc gia, là lĩnh vực quan trọng liên quan đến sự tăng trưởng ổn định của ngành công nghiệp và sự vận hành trơn tru của nền kinh tế. Đồng thời, "Kế hoạch" đề ra 12 biện pháp công tác, bao gồm hỗ trợ và hướng dẫn sự phát triển có trật tự của ngành thép lò điện, được gọi là "12 biện pháp thép". (Nhấp chuột để xem chi tiết: Tin nóng! Bảy bộ ngành cùng ban hành "Kế hoạch công tác phát triển ổn định ngành công nghiệp sắt thép")
Hiện nay, sản lượng thép lò điện chiếm khoảng 10% tổng sản lượng thép thô của cả nước. Theo thống kê chưa đầy đủ, cả nước có hơn 250 doanh nghiệp sản xuất thép lò điện theo phương pháp rút gọn, trong đó gần 200 doanh nghiệp là sản xuất thép lò điện hoàn toàn bằng phế liệu. Với việc "Kế hoạch thực hiện đỉnh điểm carbon công nghiệp" đưa ra mục tiêu "đến năm 2025, tỷ lệ sản xuất thép theo phương pháp rút gọn sẽ đạt hơn 15%; đến năm 2030, tỷ lệ này sẽ đạt hơn 20%", các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương cũng đề xuất tỷ lệ sản xuất thép theo phương pháp rút gọn nên đạt từ 5% đến 20% trong các văn bản như "Kế hoạch thực hiện đỉnh điểm carbon", "Kế hoạch thực hiện đỉnh điểm carbon lĩnh vực công nghiệp" và "Kế hoạch công tác tổng thể về tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải".
Giai đoạn thứ hai của "chu kỳ carbon kép" trong ngành công nghiệp sắt thép nước ta cần dựa vào sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ luyện thép lò điện để đạt được mục tiêu trung hòa carbon sau khi đạt đỉnh điểm carbon. Việc sử dụng rộng rãi công nghệ luyện thép lò điện phế liệu xanh và công nghệ khử trực tiếp bằng hydro, có thể nói là đồng nghĩa với việc sản xuất "thép xanh".
Tháng 5 năm nay, Bộ Công Thương, Bộ Sinh thái và Môi trường cùng Chính quyền tỉnh Tứ Xuyên đã phối hợp tổ chức Hội nghị Xúc tiến Công nghiệp Thép lò điện rút ngắn toàn quốc tại thành phố Lục Châu, tỉnh Tứ Xuyên, nhằm tập trung và triển khai hơn nữa "Kế hoạch thực hiện Dự án dẫn đầu phát triển chất lượng cao ngành thép lò điện rút ngắn". Về việc hỗ trợ và định hướng phát triển có trật tự ngành thép lò điện, "kế hoạch" mới do bảy bộ và ủy ban, trong đó có Bộ Công Thương, ban hành nhấn mạnh việc đẩy nhanh thực hiện dự án dẫn đầu phát triển chất lượng cao ngành thép lò điện rút ngắn, đồng thời một lần nữa làm rõ việc thực hiện thay thế công suất khác biệt cho các dự án thép lò điện sử dụng phế liệu, quản lý môi trường và các chính sách khác nhằm tạo ra một cụm công nghiệp thép lò điện hàng đầu thế giới.
Việc thành lập và phát triển các cụm công nghiệp thép lò điện cần dựa vào các doanh nghiệp luyện thép lò điện áp dụng quy trình sản xuất hoàn toàn bằng thép phế liệu. Liệu tỷ lệ luyện thép rút ngắn chu trình có đạt tiêu chuẩn theo kế hoạch hay không, các doanh nghiệp luyện thép lò điện sẽ đóng vai trò sống còn. Các doanh nghiệp luyện thép lò điện có khả năng tạo ra các doanh nghiệp chuẩn mực xuất sắc, và cũng phải gánh vác nhiệm vụ lịch sử quan trọng là hình thành một doanh nghiệp chuẩn mực xuất sắc trong ngành luyện thép lò điện, có thể nhân rộng mô hình khuyến khích. Sự phát triển chất lượng cao của các doanh nghiệp luyện thép lò điện cũng sẽ trở thành động lực và yếu tố ổn định cho sự phát triển chất lượng cao của ngành thép. Thúc đẩy việc nâng cao hiệu quả chất lượng và tăng trưởng hợp lý sản lượng thép lò điện không thể tách rời khỏi các doanh nghiệp luyện thép lò điện, đóng vai trò lãnh đạo và tiên phong quan trọng trong việc thực hiện "12 quy định về thép", đồng thời trở thành hiện thân sâu sắc của "hai nguyên tắc bất biến".
Đánh giá tình trạng phát triển của ngành sản xuất thép lò điện ở nước ta từ góc độ quy trình.
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, công suất sản xuất thép lò điện của nước ta khoảng 200 triệu tấn, nhưng năm 2022 sản lượng thép lò điện chỉ đạt dưới 100 triệu tấn, tỷ lệ sử dụng công suất khoảng 50%. Từ tháng 1 đến tháng 7 năm nay, tỷ lệ vận hành bình quân của tất cả các lò điện luyện thép phế liệu trong nước đều vượt quá 75%, nhưng tỷ lệ sử dụng công suất vẫn ở mức khoảng 50%, khiến các doanh nghiệp sản xuất thép lò điện đang chao đảo giữa lợi nhuận ít ỏi và thua lỗ. Một mặt, các doanh nghiệp sản xuất thép lò điện không gặp phải tình trạng mất điện quy mô lớn và kéo dài do nhiệt độ cao trong mùa hè vừa qua, nên tỷ lệ vận hành bình quân của các lò điện vẫn ở mức cao; mặt khác, tỷ lệ sử dụng công suất bình quân của các lò điện lại ở mức thấp, chủ yếu là do giá thép trên thị trường không tốt, giá nguyên liệu thép phế liệu cao và nguồn cung không đủ, giá năng lượng cao và nhiều yếu tố khác. Xét về mặt quy trình, việc bắt đầu xây dựng thiết bị luyện thép lò điện để thực hiện chuyển đổi "từ quy trình dài sang quy trình ngắn" thông qua việc thay thế công suất là rất dễ dàng, điều đó có nghĩa là hoàn toàn không có vấn đề gì trong việc đạt được mục tiêu luyện thép quy trình ngắn chiếm hơn 15% vào năm 2025. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là 15% sản lượng thép thô của nước ta được sản xuất bằng lò điện, bởi vì các yếu tố nguyên vật liệu như nguồn cung và giá thép phế liệu cho sản xuất thép lò điện, và các yếu tố giá năng lượng tăng cao như điện đã dẫn đến chi phí sản xuất thép lò điện cao hơn so với thép lò chuyển đổi. Về mặt chi phí, hầu như không có lợi thế nào. Các yếu tố "nút thắt cổ chai" hạn chế sự phát triển của luyện thép lò điện không thể được cải thiện tốt, và khó có thể tạo ra bước đột phá tốt về tỷ lệ quy trình luyện thép lò điện trong thời gian ngắn.
Nhìn vào tình hình phát triển của ngành sản xuất thép lò điện ở nước ta từ góc độ trang thiết bị.
Ngày 14 tháng 7 năm 2023, Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia đã ban hành thông báo về việc tham vấn cộng đồng đối với "Hướng dẫn điều chỉnh cơ cấu công nghiệp (Phiên bản năm 2023, Dự thảo lấy ý kiến)" (sau đây gọi là "Hướng dẫn"). "Hướng dẫn" quy định thiết bị luyện thép bằng lò điện bị hạn chế là "lò hồ quang điện có công suất định mức từ 30 tấn trở lên và 100 tấn (đối với thép hợp kim là 50 tấn) trở xuống". Chính sách này đã được thực hiện từ năm 2011 và chưa được điều chỉnh.
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, kể từ khi thực hiện "Các biện pháp thực hiện thay thế năng lực sản xuất trong ngành thép" ngày 1 tháng 6 năm 2021, tính đến cuối tháng 7 năm 2023, thông qua việc thực hiện thay thế năng lực sản xuất, tổng cộng 66 thiết bị luyện thép lò điện đã được xây dựng, xây mới hoặc đang xây dựng. Tổng công suất định mức là 6.430 tấn, và công suất định mức trung bình của mỗi thiết bị là 97,4 tấn, đã gần đạt 100 tấn. Điều này cho thấy ngành công nghiệp luyện thép lò điện của nước ta đang phát triển nhanh chóng trên con đường phát triển quy mô lớn và đã thực hiện tốt các yêu cầu của "Danh mục". Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng không phải tất cả các thiết bị xây mới đều có công suất định mức trên 100 tấn, và một số thiết bị vẫn được sử dụng để sản xuất thép hợp kim do những hạn chế như năng lực sản xuất, điều này vượt quá giới hạn công suất định mức không dưới 100 tấn.
Từ năm 2017, nhờ việc giải phóng tổng cộng 140 triệu tấn "thép phế thải", nước ta đã xây dựng thêm một lượng lớn thiết bị luyện thép lò điện, nhưng thiết bị lò điện có công suất từ 100 tấn trở lên chủ yếu là nhập khẩu. Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện có 51 lò điện nhập khẩu với công suất định mức này đã được xây dựng, đang xây dựng hoặc sắp xây dựng, trong đó có 23 lò của Danieli, 14 lò của Tenova, 12 lò của Prime, 2 lò của SMS, v.v. Các doanh nghiệp trong nước khó có thể cạnh tranh với các nhà sản xuất nước ngoài ở phân khúc thiết bị lò điện này. Các doanh nghiệp lò điện trong nước như Trường Xuân, Vô Tích Đông Hùng, v.v. chủ yếu tập trung vào lò điện cấp liệu ngang dưới 100 tấn, đặc biệt là lò điện cấp liệu ngang liên tục 70-80 tấn. Tỷ lệ nội địa hóa của phân khúc lò điện này chiếm hơn 95%.
Qua điều tra, người ta nhận thấy rằng thời gian nấu chảy trung bình của lò điện cấp liệu liên tục nằm ngang hoàn toàn bằng phế liệu có công suất 70-80 tấn là khoảng 32 phút, mức tiêu thụ điện năng nấu chảy trung bình là 335 kWh/tấn thép, mức tiêu thụ điện cực là 0,75 kg/tấn thép, và các chỉ tiêu kỹ thuật và kinh tế khác nhau có thể đạt mức lò điện 100 tấn trở lên, cường độ phát thải carbon chỉ khoảng 0,4 tấn/tấn thép. Nếu thiết bị lò điện ở mức này hoàn thành quá trình chuyển đổi phát thải cực thấp theo yêu cầu, nó có thể đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của tiêu chuẩn thực hiện phát thải cực thấp quốc gia. "Đề xuất" đề nghị đẩy nhanh việc thúc đẩy nâng cấp cao cấp thiết bị kỹ thuật, lò điện tiên tiến, nấu chảy đặc biệt, thử nghiệm cao cấp và các thiết bị cao cấp khác, và tăng cường nghiên cứu hợp tác thượng nguồn - hạ nguồn theo mô hình "công nghiệp - đại học - nghiên cứu - ứng dụng". Từ dữ liệu khảo sát trên, có thể thấy rằng lò điện cấp liệu liên tục nằm ngang hoàn toàn bằng phế liệu có công suất 70-80 tấn đáp ứng các yêu cầu về "lò điện tiên tiến". Khả năng đổi mới và phát triển của các doanh nghiệp thép.
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, nước ta có 418 lò điện (bao gồm cả các lò hiện có, lò mới xây và lò đang xây), trong đó 181 lò điện có công suất định mức 50 tấn trở xuống, 116 lò điện có công suất từ 51 đến 99 tấn (từ 70 tấn đến 99 tấn có 87 lò), và 121 lò điện có công suất từ 100 tấn trở lên. Theo yêu cầu của "Danh mục", ngay cả khi loại bỏ một số thiết bị lò điện 50-100 tấn mới mang tên luyện thép hợp kim, tỷ lệ thiết bị lò điện bị hạn chế công suất ở nước ta vẫn còn rất cao. Cần xem xét và thảo luận xem liệu có nên tiếp tục mở rộng công suất lò điện, theo kiểu "một kích cỡ phù hợp cho tất cả" và "đàn ong" ép buộc "đi từ nhỏ đến lớn", hay nên giảm bớt tiêu chuẩn công suất định mức hạn chế đối với tất cả các thiết bị luyện thép bằng lò điện sử dụng thép phế liệu một cách có mục tiêu. Đề xuất sửa đổi cụm từ trong "Danh mục" của "lò hồ quang điện có công suất định mức từ 30 tấn trở lên và 100 tấn (thép hợp kim 50 tấn) trở xuống" thành "lò hồ quang có công suất định mức từ 30 tấn trở lên và 100 tấn (thép hợp kim 50 tấn, 70 tấn đối với thép phế liệu)", nhằm tận dụng tốt hơn ưu điểm của các thiết bị lò điện 70-99 tấn hiện có và giảm bớt "gánh nặng" cho các doanh nghiệp sở hữu thiết bị lò điện loại này.
Chuyển đổi và nâng cấp các doanh nghiệp thép lò điện của nước ta từ góc độ cơ cấu sản phẩm
Trong số các sản phẩm thép do các doanh nghiệp luyện thép lò điện của nước ta sản xuất, thép cacbon thông thường chiếm hơn 80%, trong khi thép xây dựng chiếm hơn 60%. Khi nhu cầu về thép xây dựng như thép cốt thép giảm, các doanh nghiệp luyện thép lò điện sản xuất các sản phẩm thép quy mô lớn và đa dạng cần khẩn trương điều chỉnh cơ cấu sản phẩm và hoàn thành quá trình chuyển đổi và nâng cấp.
Khi nền kinh tế nước ta tiếp tục phát triển mạnh mẽ, nhu cầu tiêu dùng thép ngày càng tăng cao, dẫn đến sản xuất theo đơn đặt hàng ngày càng nhiều. Nhìn chung, các doanh nghiệp sản xuất thép lò điện có công suất từ 100 tấn trở lên thường có năng lực sản xuất cao, và việc xây dựng các dây chuyền cán thép cần vốn đầu tư lớn, bị hạn chế bởi các yếu tố như diện tích mặt bằng và chi phí đầu tư tài sản cố định mới cao. Điều này gây khó khăn cho việc hoàn thiện điều chỉnh cơ cấu sản phẩm.
Đối với thép hợp kim và thép đặc biệt có nhiều lô sản xuất, sản lượng nhỏ và giá trị gia tăng cao, cần ưu tiên sử dụng "lò điện nhỏ" trong sản xuất, điều này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn giảm chi phí bảo trì thiết bị. Điều này cũng phù hợp với các sáng kiến được đề xuất trong "Kế hoạch" tạo lập các cụm công nghiệp thép tiên tiến. Các doanh nghiệp sản xuất thép bằng lò điện nên ưu tiên phát triển theo hướng doanh nghiệp vừa và nhỏ đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp vừa và nhỏ chuyên biệt mới, doanh nghiệp "tiểu khổng lồ" chuyên biệt mới và các doanh nghiệp hàng đầu trong sản xuất. Ví dụ, một doanh nghiệp "tiểu khổng lồ" chuyên biệt mới cấp quốc gia ở An Huy sử dụng lò điện 35 tấn để hỗ trợ nhiều lò tinh luyện, lò cảm ứng và lò tự tiêu thụ, v.v., và có công suất sản xuất 150.000 tấn vật liệu hợp kim đặc biệt cao cấp mỗi năm, sản phẩm được sử dụng rộng rãi trong hàng không, vũ trụ, đóng tàu, hóa dầu, năng lượng hạt nhân và các lĩnh vực khác, đồng thời có thể tổ chức nghiên cứu và phát triển, sản xuất vật liệu mới theo nhu cầu của khách hàng; Một công ty niêm yết tại Giang Tô sử dụng lò điện 60 tấn để hỗ trợ nhiều lò tinh luyện, lò cảm ứng và lò tự tiêu thụ, v.v., sản xuất vật liệu hợp kim và các sản phẩm hợp kim. Sản phẩm được sử dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp sản xuất thiết bị cao cấp như năng lượng gió mới, vận tải đường sắt, hàng không vũ trụ, thiết bị quân sự, năng lượng hạt nhân và thiết bị sản xuất chip bán dẫn.
Lò điện sử dụng phế liệu hoàn toàn, công suất khoảng 70 tấn, đáp ứng tốt đặc điểm "nhiều lô, nhiều chủng loại, số lượng hợp đồng nhỏ". Nó giúp giảm lượng phế liệu tồn đọng do sản xuất theo hợp đồng của các doanh nghiệp thép. Khối lượng nguyên vật liệu và phụ trợ cần thu mua, cũng như doanh thu bán sản phẩm của lò điện sử dụng phế liệu hoàn toàn khoảng 70 tấn, ít hơn so với lò điện 100 tấn trở lên, và tổng lượng chất gây ô nhiễm và khí thải nhà kính trong khu vực cũng thấp hơn.
Ngoài ra, việc kết hợp một lò điện 70 tấn với dây chuyền sản xuất cán thép 600.000 tấn là một phương pháp phối hợp lò - máy hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả cho các nhà máy thép đô thị trong bán kính 200 km để cung cấp và tiêu thụ phế liệu thép. Về hướng phát triển sản phẩm lò điện với các công suất định mức khác nhau, nên phân loại theo ba phương pháp sau: thứ nhất, lò điện có công suất từ 30 đến 50 tấn, thích hợp cho sản xuất thép đặc biệt và thép hợp kim với số lượng nhỏ; thứ hai, lò điện có công suất từ 150 tấn trở lên, thích hợp cho sản xuất thép tấm và thép dải, thép ô tô có giá trị gia tăng cao và thép không gỉ, v.v.; thứ ba, lò điện có công suất từ 50 đến 150 tấn, chủ yếu từ 70 đến 100 tấn, thích hợp cho các nhà máy thép nhỏ trong thành phố sản xuất thép xây dựng và xử lý rác thải sinh hoạt.
Một số đề xuất về phát triển công nghệ luyện thép bằng lò điện rút ngắn quy trình tại nước tôi
Trước hết, cần khuyến khích các biện pháp phù hợp với điều kiện địa phương, chủ động và ổn định thúc đẩy phát triển luyện thép lò điện. Việc tăng nhanh số lượng thiết bị luyện thép lò điện và tỷ lệ sản lượng thép lò điện là không phù hợp, và cũng không nên khuyến khích tăng tỷ lệ công suất và sản lượng sản xuất thép lò điện có quy trình ngắn trong cơ cấu quy trình ở tất cả các vùng miền trên cả nước. So với các yêu cầu về chỉ tiêu định lượng cụ thể, điều kiện đầu tiên để phát triển luyện thép lò điện là vị trí doanh nghiệp phải có đủ nguồn tài nguyên ferit như thép phế liệu, tiếp theo là nguồn nước và điện tương đối rẻ, và thứ ba là vấn đề bảo vệ môi trường, năng lượng và lượng khí thải carbon trong tương lai cần được quan tâm và hạn chế. Nếu một khu vực nào đó không có lợi thế về tài nguyên và năng lượng, khả năng chịu đựng và khả năng làm sạch môi trường tương đối mạnh, nhưng lại "ồ ạt" lắp đặt thiết bị luyện thép lò điện, kết quả cuối cùng có thể là một số "nhà máy chuyển đổi điện" ở một số khu vực. Một số doanh nghiệp luyện thép lò điện không thể cạnh tranh với các doanh nghiệp có quy trình dài đã buộc phải ngừng sản xuất trong thời gian dài do thiếu khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Thứ hai, cần thực hiện các chính sách theo từng loại hình và làm tốt công tác sản xuất và quản lý các lò điện hiện có trong kho. Không nên quá tham lam nhập khẩu thiết bị luyện thép lò điện từ nước ngoài, cần lập kế hoạch cơ chế phối hợp máy móc lò điện phù hợp, không nên chỉ dựa vào công suất lò để đánh giá tính tiên tiến của thiết bị, và không nên khuyến khích tất cả các vùng trên cả nước tiếp tục áp dụng các chính sách "một kích cỡ phù hợp cho tất cả" như "đi từ nhỏ đến lớn" vì điều này sẽ hạn chế sự phát triển của các doanh nghiệp "lò điện nhỏ" có tính cạnh tranh cao.
Bản "Đề xuất" đưa ra các yếu tố đảm bảo mạnh mẽ, theo đó tất cả các địa phương cần thiết lập cơ chế dài hạn cho sự tăng trưởng ổn định của ngành thép, loại bỏ các chính sách phân biệt đối xử với ngành thép và đáp ứng định hướng phát triển chất lượng cao cho sản xuất thép lò điện với hiệu suất môi trường cấp A và hiệu quả năng lượng tiên tiến. Các dự án sắt thép không nằm trong mô hình quản lý dự án "hai chất lượng cao và một vốn". Trong bối cảnh kinh tế vĩ mô hiện nay của ngành sắt thép, các doanh nghiệp nên ưu tiên đảm bảo "sự tồn tại" và tránh mức nợ cao do thiết bị lò điện mới gây ra, điều này sẽ trở thành giọt nước tràn ly dẫn đến sự sụp đổ của doanh nghiệp.
Thứ ba, đẩy nhanh việc thúc đẩy phát triển chất lượng cao của ngành công nghiệp thép lò điện. Các doanh nghiệp sản xuất thép lò điện cần sớm tìm cách chuyển đổi và nâng cấp, hoàn thiện việc tối ưu hóa và điều chỉnh cơ cấu sản phẩm, sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, cạnh tranh trong các xưởng sản xuất "sạch". Cần xây dựng nhận diện thương hiệu, chú trọng đến công tác quảng bá và truyền thông bên ngoài, và phấn đấu đạt được "giá trị thương hiệu cao cấp". Bất kể có bị hạn chế hay không, thiết bị lò điện đều có thể sản xuất thép xây dựng đáp ứng yêu cầu chất lượng của khách hàng. Nếu "lò điện lớn" không thể liên tục thu được nguồn nguyên liệu ferit chất lượng cao và tinh khiết như phế liệu thép hoặc sắt khử trực tiếp, thì khó có thể sản xuất các sản phẩm thép có giá trị gia tăng cao. Các doanh nghiệp sản xuất thép xây dựng là sản phẩm chính cần sớm hoàn thiện quá trình chuyển đổi và nâng cấp thông qua sáp nhập và mua lại chuyên nghiệp, hợp tác năng lực sản xuất quốc tế, v.v. Mô hình phát triển và loại sản phẩm của các doanh nghiệp sản xuất thép lò điện thuộc nhóm "tiểu khổng lồ", "nhà vô địch đơn lẻ" và "nhà vô địch thầm lặng", thông qua nhiều biện pháp như tăng cường đầu tư nghiên cứu và phát triển, tăng cường hợp tác kỹ thuật hoặc mua lại công nghệ tiên tiến, sẽ hoàn toàn hiện thực hóa việc điều chỉnh cơ cấu sản phẩm và phấn đấu đạt được "giá trị đổi mới cao cấp".
Thời gian đăng bài: 11/09/2023